Базарбеков Қайырбай Оразамбекұлы

1940 жылы 25 наурызда Павлодар облысы Успенка ауданы Тобылжан ауылында дүниеге келді.

Ғылыми дәрежесі: биология ғылымдарының докторы

Білімі: А.С. Пушкин атындағы Орал мемлекеттік педагогикалық институтының жаратылыстану-география факультеті (1958-1963)

1963 жылы - А. С. Пушкин атындағы Орал мемлекеттік педагогикалық институтының анатомия және зоология кафедрасының оқытушысы

1964-1965 жылдары - Павлодар мемлекеттік педагогикалық институтының зоология кафедрасының оқытушысы

1966-1967 жылдары-Павлодар педагогикалық институтының зоология кафедрасының аға оқытушысы

1967-1970 жылдары - Қазақ КСР Ғылым Академиясының Зоология институтының аспиранты.

1996-2001 жылдары - С. Торайғыров атындағы ПМУ-нің биология кафедрасының доценті

2001-2003 жылдары - С. Торайғыров атындағы ПМУ экология, табиғатты пайдалану және география кафедрасының меңгерушісі, биология-химия институтының директоры

2003 жылы - С. Торайғыров атындағы ПМУ жанындағы жаратылыстану институтының директоры

2004-2008 жылдары - С.Торайғыров атындағы ПМУ Биология-химия институтының директоры.

Биология ғылымдарының докторы, профессор, жаратылыстану ғылымдары академиясының толық мүшесі Қайырбай Оразамбекұлы 1940 жылы 25 наурызда Павлодар облысы Успен ауданы Таволжан кентінде жұмысшының отбасында дүниеге келген. Балалық шағы Шарбақты ауданының Қызыл-таң ауылында өтті, онда ол қазақ бастауыш мектебінде оқыды. 1957 жылы Таволжан орта мектебін бітірді. Мектепті бітіргеннен кейін бір жыл «Павлодарсоль» трестінің брикет цехында жұмыс істеді және сонымен қатар кешкі мектепте оқыды.

1958 жылы А.С. Пушкин атындағы Орал мемлекеттік педагогикалық институтының Жаратылыстану-география факультетіне оқуға түсті. Институтта оқып жүрген кезінде Қайырбай Оразамбекұлы жаратылыстану-география факультетінің сүйікті оқытушыларының далалық практикалары мен экспедицияларына қатысты. Профессор В.В. Ивановпен және оның аспиранттарымен бірге Орал өзенінің жайылмасы мен Батыс Қазақстан ойпатының өсімдіктер мен жануарлар дүниесін зерттеу жөніндегі ғылыми экспедицияға қатысты. Оның «Орал өзені жайылмасының реликті су өсімдіктері» атты алғашқы жарияланымы осы экспедицияның нәтижелеріне арналды және 1963 жылы Ленинград қаласында «Географический вестник» журналында жарияланды.

Студенттік жылдар үлкен қоғамдық жұмысқа толы болды. Оқу жылдарында Қайырбай Оразамбекұлы институттың кәсіподақ комитетінің төрағасы болды. 1961 жылы компартия қатарына қабылданады.

Павлодар педагогикалық институтында (қазіргі ПМПУ) биология-химия факультеті ашылғаннан кейін Қайырбай Оразамбекұлы туған жеріне оралды. 1964 жылы 1 қыркүйекте байқау бойынша зоология кафедрасының оқытушысы болып қабылданды. Ал 1964 жылы Қиыр Шығыс әскери округінің Уссурийск қаласында Кеңес Армиясы қатарына шақырылды. Қызметін аяқтағаннан кейін, 1965 жылдың қыркүйегінде Павлодар педагогикалық институтында (қазіргі ПМПУ) жұмысын жалғастырды. 1966-1967 жылдары-Павлодар педагогикалық институтының (қазіргі ПМПУ) зоология кафедрасының аға оқытушысы. 1967-1970 жылдары - Қазақ КСР Ғылым Академиясының Зоология институтының аспиранты атанды, алайда таңдалған бағыт бойынша мамандардың болмауына байланысты Ленинград қаласының КСРО ҒА зоологиялық институтына жіберілді. 1970 жылы Қайырбай Оразамбекұлы аспирантураны бітіріп, «Оңтүстік-Шығыс Қазақстанның пияз және сарымсақ нематодтарының фаунасы» тақырыбында биология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесіне іздену диссертациясын сәтті қорғады.

Кандидаттық диссертациясын қорғағаннан кейін ол биология - химия факультетінің деканы болады. 1964 жылдан 1996 жылға дейін Павлодар педагогикалық институтының (қазіргі ПМПУ) зоология кафедрасында оқытушы, кейін аға оқытушы, доцент, профессор, кафедра меңгерушісі және факультет деканы болып жұмыс істеді. Көп жылдар бойы ҚР Ғылым Академиясы жанында қызмет еткен «Қазақстанның жануарлар әлемі, оны қорғау және қайта құру» атты Ғылыми Кеңесінің мүшесі болды, Мәскеу, Ленинград, Воронеж, Махачкала, Тарту, Ташкент, Фрунзе және басқа қалаларда өткен Бүкілодақтық конференцияларда бірнеше рет баяндама жасады. Оның мақсаты - Орта Ертіс өңірі мен Солтүстік-Шығыс Қазақстанның фитогельминтті фаунасын зерттеу болды. Ол Солтүстік Ертіс бойымен экспедициялар ұйымдастырды, өсімдіктердің паразитофаунасын зерттеді, бірақ омыртқалы жануарлар оның ерекше қызығушылығын тудырды.

Зоология, паразитология, экология бойынша 140-тан астам ғылыми жұмыстардың авторы. Оның ірі жұмыстар қатарында: «Қазақстанның солтүстік, шығыс және оңтүстік-шығыс көкөніс дақылдарының нематодтары және дитиленх және мелойдогин популяцияларын біріктірілген басқару мәселелері», «Қазақстан өсімдіктерінің нематодтары. Афеленхидтер отряды», «Павлодар Ертіс өңірінің жануарлар әлемі (омыртқалы жануарлар)». Екі оқу құралы облыстың омыртқалы жануарларына арналған – «Құстарды анықтаушы. 1 бөлім», «Омыртқалы жануарлардың пайда болуы және эволюциясы».

Ең ірі жарияланымдардың ішінде: «Оңтүстік-Шығыс Қазақстанның суармалы егіншілік жағдайында пияздың сабақ нематодымен күресу үшін нематицидтерді пайдалану» (1970), «Ертіс маңы жабайы дәрілік өсімдіктерінің нематод фаунасы» (1987), «Павлодар облысының кейбір дәрілік өсімдіктерінің нематодтары» (1996), «Қазақстанның фитонематод фауналық кешендерін зоогеографиялық тұрғыдан аудандастыру» (2001), «Қазақстандық нематологиядағы қазіргі фитогельминтологияның жағдайына қысқаша шолу» (2001).), «Қазақстандағы паразиттік нематод популяцияларын басқару әдістерінің даму жолдары» (2002), «Солтүстік өт нематодтарының meloidgynae halpa жабық грунт жағдайында паразитизмге морфологиялық бейімделуі» (2004).

Қазіргі уақытта Қайырбай Оразамбекұлы магистранттардың, аспиранттардың, докторанттардың жетекшісі болып табылады.

Қайырбай Оразамбекұлы Қазақстан көкөніс дақылдарының фаунасына зоогеографиялық аудандастыру жүргізді. Қазақстанның солтүстік-шығысындағы фитонематод фауналық кешендеріне талдау жасалып, жүйеленуі әзірленді. Көкөністерді фитогельминтоздардан интегралды қорғаудың негізгі принциптері жасалды, бағаналы және тамырлы седентарлық нематодтардың экологиялық ерекшеліктері қарастырылды. Павлодар облысының кейбір дәрілік өсімдіктерінің нематодтары анықталды. Фитогельминттерге қарсы күресте нематодтардың тығыздығының жалпы қабылданған бірліктерінде гематодтарға қарсы ауыспалы егістерді жүргізу бойынша ұсыныстар ұсынылған.

Павлодар педагогикалық институтында (қазіргі ПМПУ) жұмыс істеген алғашқы күндерінен бастап оқытушылық жұмысты ғылыми-зерттеумен ұштастыра білді. Оның мақсаты: Орта Ертіс өңірінің фитогельминтофаунасын зерттеу, Павлодар облысының көкөніс және жеміс дақылдарының неғұрлым патогенді гельминттерінің түрлік құрамын анықтау, неғұрлым патогенді паразиттердің басым болуына ықпал ететін жағдайларды белгілеу, олармен күресу жолдарын әзірлеу болды.

Қайырбай Оразамбекұлы-Қазақстанның ағарту ісінің үздігі, КСРО Жоғары мектебінің үздігі, ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері. Павлодар педагогикалық институтының (қазіргі ПМПУ) биология-химия факультеті мен С.Торайғыров атындағы ПМУ Биология-химия факультетін дамыту үшін жас мамандарды дайындауда көп еңбек еткен тамаша лектор, педагог, ғалым және ұйымдастырушы. Ол ПМПУ-гі табиғат мұражайының негізін қалаушы. Социалистік жарыстардың жеңімпазы. «ҚазКСР Халық ағарту ісінің үздігі» белгісімен (1975 ж.), Социалистік жарыс жеңімпазы белгісімен (1977 ж.), КСРО Ағарту министрлігінің және кәсіподақ ОК Құрмет грамотасымен (1980 ж.) марапатталған, сондай-ақ КСРО Жоғары және орта арнаулы білім министрлігінің және кәсіподақтар ОК-нің «Жұмыстағы үздік жетістіктері үшін» төсбелгісімен (1982 ж.), «Еңбек ардагері» медалімен (1983 ж.), «ҚР Білім беру ісінің құрметті қызметкері» медалімен (2002 ж.) және Ыбырай Алтынсариннің төсбелгісімен (2005 ж.) марапатталған.

Әдебиеттер тізімі:

1. Базарбеков К.У. Рекомендации по борьбе со стеблевой нематодой - паразитом лука и чеснока. - Алма-Ата, 1969. - 11с.
2. Базарбеков К.У. Происхождение и эволюция позвоночных животных: методическое пособие. - Павлодар, 1992. - 68с.
3. Базарбеков К.У. Определитель птиц. Ч.1 Неворобьинные виды. - Павлодар, 1992. – 102 с.
4. Базарбеков К.У. Программно-методический комплекс по оптимизации биологического образования. - Павлодар, 1992. – 198 с.
5. Базарбеков К.У. Нематоды растений Казахстана. Отряд Афеленхида. - Павлодар, 1996. – 126 с.
6. Базарбеков К.У. Нематоды овощных культур Севера, Востока и Юго-Востока Казахстана и проблемы интегрированного управления популяциями дитиленхов и мелойдогин. - Москва, 2001. – 270 с.
7. Базарбеков К.У. Нематоды растений Казахстана. Отряд Афеленхида. - Павлодар, 2002. – 84 с.
8. Базарбеков К.У. Свободноживущие и фитопаразитические нематоды овощных культур северо-востока Казахстана: автореф. дис. – Алматы: 2003. – 64 с.
9. Базарбеков К.У. Животный мир Павлодарского Прииртышья (позвоночные животные). - Павлодар, 2004. – 336 с.
10. Базарбеков К.У. Позвоночные животные Павлодарского Прииртышья (позвоночные животные). Издание второе, переработанное. – Павлодар: ЭКО, 2005. – 336 с.
11. Базарбеков К.У. Восстановление экосистем, нарушенных нефтепродуктами: учебное пособие. - Павлодар, 2006. - 167с.
12. Базарбеков Каирбай Уразамбетович // Павлодарское Прииртышье: Энциклопедия. – Алматы, 2003. – С. 154

***

1. Базарбеков К.У. Стеблевая нематода на луковичных растениях в Казахстане // Защита растений. - 1970. - №10. - С. 45
2. Базарбеков К.У. Нематоды некоторых лекарственных растений Павлодарской области // Вестник Акмолинского университета им. Гумилева. - 1996. - № 4. - С.123 – 129
3. Базарбеков К.У. Прогнозирование ущерба от фитогельминтозов и пороги вредоносности нематод // Ученые записки Павлодарского государственного университета. - 2000. - № 4. - С. 18 – 29
4. Базарбеков К.У. Зоогеографическое районирование фаунистических комплексов фитонематод Казахстана // Вестник ПГУ. - 2001. - №2. - С. 19 – 29
5. Базарбеков К.У. Обзор состояния развития современной казахстанской нематологии // Биологические науки Казахстана. - 2001. - №1. - С. 29 – 38
6. Базарбеков К.У Зоогеографическое районирование фаунистических комплексов фитонематод Казахстана // Вестник ПГУ. – 2001. – №2. -С. 19 – 29
7. Базарбеков К.У Некоторые вопросы филогении истановления различных форм паразитизма у нематод // Биологические науки Казахстана. – 2002. - №1. - С. 82 – 89
8. Базарбеков К.У. Пути развития методов управления популяциями паразитических нематод в Казахстане // Биологические науки Казахстана. - 2002. - № 2. - С. 60 – 64
9. Базарбеков К.У Фауна нематод свеклы столовой в Павлодарской области // Биологические науки Казахстана. – 2002. - №3. - С. 55 – 61
10. Базарбеков К.У К фауне нематод баклажан в Павлодарской области // Биологические науки Казахстана. – 2003. - №1. - С. 94 – 97
11. Базарбеков К.У. Влияние степных пожаров поздней осени на численность и распределение диких животных на территории зоологического заказника «Кызыл-тау» Павлодарской области // Вестник ПГУ. Серия химико-биологическая. - 2004. - №3. - С. 13 – 19
12. Базарбеков К.У. Взаимоотношения человека с природой на примере историко краеведческих исследований казахов // Өлкетану = Краеведение. - 2005. - №1. - С. 137 – 144
13. Базарбеков К.У. Свалка: проблемы и возможные пути решения // Наука и техника Казахстана. – 2005. - № 4. - С. 19 – 25
14. Базарбеков К.У. Страницы биографии: [об истории ПГПИ] // Звезда Прииртышья. – 2012. - 21 ноября. - С. 7
15. Базарбеков К. Сильный руководитель - успешный вуз: [о ректоре ПГПУ Алтынбеке Нухулы] // Звезда Прииртышья. – 2020. - 4 июня. - С. 4
16. Исакаева М. «Еңбегін ел таныған»: б.ғ.д., профессор Қ.О. Базарбековтін туғанын 70 жыл // Шаһар. - 2010. - 11 наурыз. – 14 б.
17. Галчун О. Ученый, педагог, организатор: [к 70-летию Каирбая Уразамбековича Базарбекова] // Звезда Прииртышья. – 2010. - 25 марта. - С. 8
18. Тарасовская Н.Е. Смысл жизни в продолжении: [О докторе биологических наук К.У. Базарбекове] // Городская неделя. – 2015. - 25 марта. - С. 8 – 9
19. Нухулы А. Известный ученый, талантливый педагог: [80 лет исполнилось доктору биологических наук, профессору, педагогу К.У. Базарбекову] // Звезда Прииртышья. – 2020. - 28 марта. - С. 11